PROBLEM DAVRANIŞLARI ÖNLEME VE DAVRANIŞ KONTROLÜ

Otizm spektrum bozukluğu (OSB) olan bireylerde davranış yönetimi, istenmeyen davranışları azaltmak, olumlu olanları artırmak ve uygun yeni davranışlar kazandırmak amacıyla uygulanan bilimsel yaklaşımlardır. Bu bireylerin günlük yaşam becerileri, sosyal etkileşimleri ve iletişimleri çeşitli zorluklarla karşılaşabilir. Bu nedenle davranışların nedenlerini ve işlevlerini anlamak, etkili stratejiler geliştirmek için ön koşuldur.

Problem davranışlar, bireyin ya da çevresindekilerin güvenliğini tehlikeye atan, öğrenmeyi engelleyen ya da sosyal etkileşimi olumsuz etkileyen davranışlardır. Hiçbir davranış kendiliğinden ortaya çıkmaz; her davranışın ardında bir sebep ve bir amaç vardır. Çocuklar bazen duyusal hassasiyetler, görevden kaçınma, dikkat çekme veya belirli bir nesneye ulaşma isteği nedeniyle problem davranış sergileyebilir. Bu davranışların bazıları birden fazla işlevi aynı anda taşıyabilir. Örneğin bir çocuk elini ısırarak hem dikkat çekebilir hem de hoşlanmadığı bir etkinlikten kaçabilir.

Bu tür davranışlarla başa çıkabilmek için önleyici stratejiler geliştirmek büyük önem taşır. Çocuğun davranışı ortaya çıkmadan önce, davranışa zemin hazırlayan çevresel düzenlemeler yapılmalıdır. Problem davranışların oluşmasını tetikleyen öncüller (zaman, kişi, ortam gibi) belirlenerek uygun biçimde değiştirilmelidir. Önlemeye dayalı uygulamalar arasında fiziksel etkinliklerle enerjinin boşaltılması, güvenlik önlemleri alınması, koruyucu ekipman kullanılması, duyusal uyarıcılarda düzenlemeler yapılması, çevresel zenginleştirme sağlanması gibi yöntemler yer alır.

Çocuklara verilen yönergelerin açık, kısa ve olumlu şekilde sunulması, görsellerle desteklenmesi önerilir. Ayrıca çocuklara seçenek sunmak, geçişleri kolaylaştırmak, eğitim programlarını bireysel ihtiyaçlara göre uyarlamak, beklentileri yeniden düzenlemek, ödüllendirme sistemlerini davranışa bağlamadan kullanmak ve günlük rutinler oluşturmak gibi yöntemlerle problem davranışların ortaya çıkması büyük ölçüde önlenebilir.

Davranışlar yalnızca çevresel düzenlemelerle değil, aynı zamanda pekiştirme stratejileriyle de şekillendirilebilir. Ayrımlı pekiştirme teknikleri sayesinde uygun olmayan davranış görmezden gelinirken, kabul edilebilir olanlar ödüllendirilir. Bu yaklaşımlar arasında, hedef davranışla aynı anda yapılamayan davranışların (uyuşmayan), daha uygun alternatif davranışların, belirli bir süre boyunca hedef davranışın sergilenmemesinin (diğer davranış), ya da davranışın daha az sıklıkta yapılmasının (düşük oranlı) pekiştirilmesi gibi yöntemler yer alır.

Gerçek yaşantılardan örneklerle anlatılan stratejiler, çocukların günlük hayatta karşılaştığı belirli durumlarda uygulanabilecek müdahale yollarını sunar. Örneğin banyo yapmayı reddeden bir çocuğa görsel rutin çizelgeleri hazırlanabilir, çizgi çalışmasında zorlanan bir çocuk için görevler parçalara ayrılabilir ya da elektrikli araçlara aşırı ilgisi olan bir çocuk için belirli zaman dilimlerinde erişim planı yapılabilir.

Sonuç olarak, problem davranışların kökenini anlamak ve bu davranışlara neden olançevresel faktörleri doğru analiz etmek, etkili müdahale programlarının temelini oluşturur. Gözlem, sabır ve bilimsel yöntemlerle desteklenen anlayışlı bir yaklaşım, sadece davranışları değiştirmekle kalmaz; çocuğun gelişimine katkıda bulunur. Unutulmamalıdır ki, her davranış bir mesajdır ve bu mesajı anlamak için dikkatle analiz etmek gerekir.